PIŠE: dr.den.med. Lejla Imamović
Biografija: Dr. Lejla Imamović rođena je 1998. godine u Tuzli. Osnovno i srednje obrazovanje završila je u Živinicama, nakon čega upisuje Stomatološki fakultet Univerziteta u Sarajevu, na kojem diplomira 2022. godine.Svoju profesionalnu karijeru započinje u privatnoj stomatološkoj ordinaciji u Živinicama, gdje stječe značajno kliničko iskustvo i kontinuirano se usavršava kroz dodatne edukacije i stručne seminare. Posvećena je stalnom stručnom napredovanju i praćenju savremenih dostignuća u stomatologiji. U narednom periodu planira otvoriti vlastitu stomatološku ordinaciju u Sarajevu, s ciljem pružanja kvalitetne i savremene stomatološke usluge pacijentima.
Većina nas se barem jednom u životu susrela s bolnim, neugodnim ranicama u usnoj šupljini poznatim pod nazivom afte. Mogu se javiti u bilo kojoj životnoj dobi, ali je najveća učestalost između 10. i 30. godine života, te se gotovo dvostruko češće javljaju kod osoba ženskog spola. Uglavnom, afte prolaze spontano, zarastaju bez ožiljka i pacijenti najčešće nemaju potrebu za terapijom. Međutim, 20-30% opšte populacije razvija rekurenti oblik, poznat kao aftozni rekurentni stomatitis (RAS), koji se odlikuje čestim recidivima tj. ponovnim javljanjima ovih lezija. Kod takvih pacijenata afte mogu uveliko uticati na kvalitet života i otežavati svakodnevne aktivnosti. Iako su, kako je već navedeno, vrlo česta pojava, tačan uzrok nastanka još uvijek nije u potpunosti objašnjen. U ovom članku razmotrit ćemo najvažnije rizične faktore i moguće uzročnike, kliničke oblike te savremene pristupe liječenju afti u usnoj šupljini – s posebnim osvrtom na ulogu stomatologa u dijagnostici i upravljanju ovim čestim stanjem.
Šta su afte?
Afte su površinske ulceracije oralne sluznice, okruglog ili ovalnog oblika, sa bjeličastom ili žućkastom sredinom koju okružuje crveni, inflamirani rub. Mogu se pojaviti pojedinačno ili u grupi, a klinička slika zavisi od vrste afte, veličine površine koju zahvata i pratećih simptoma. Javljaju se isključivo na neorožnjenim, pokretljivim dijelovima oralne sluznice, poput unutrašnje površine usana i obraza, ivica ili donje površine jezika, dna usne šupljine i mekog nepca. Ovo je ključna dijagnostička karakteristika koja ih razlikuje od drugih ulceracija u usnoj šupljini. Par dana prije pojave same lezije, može se javiti peckanje ili osjećaj žarenja na mjestu gdje će se afta razviti. Glavni simptomi koji prate pojavu afti su bol i nelagoda, dok se kao posljedica sekundarne infekcije mogu javiti i opšti simptomi poput povišene tjelesne temperature, umora i oticanja regionalnih limfnih čvorova. Postoje tri glavna klinička oblika afti. Najčešći i najblaži oblik su male afte prečnika do 1 cm. Takve afte traju 7-14 dana i zarastaju bez ožiljka. Rjeđe, afte prelaze veličinu od 1cm u prečniku, prodiru dublje u sluznicu, pa samim time se povećava vrijeme njihovo cijeljenja, a mogu ostaviti i ožiljke. Treći, najrjeđi oblik, herpetiformne afte, podsjeća na herpesne lezije, ali nije virusnog porijekla. Javljaju se brojne sitne afte koje se mogu međusobno spajati u klastere. Važno je naglasiti da afte nisu zarazne.
Etiologija – uzroci i faktori rizika
Bilo kakvo oštećenje ili iritacija osjetljive sluznice usne šupljine može dovesti do razvoja afte. Najčešće su to slučajni ugrizi, pregrubo četkanje, korištenje tvrdih četkica za zube te konzumiranje vruće hrane i pića. Metalne bravice kod soba sa fiksnim ordotontskim aparatima čine ove pacijente osjetljivijima na razvoj aftoznih ulceracija. Takođe, tu su i jatrogene iritacije – neadekvatne protetske nadoknada, ispuni (plombe) sa oštrim rubovima ili povrede prilikom stomatoloških tretmana. Do 40% pacijenata sa dijagnozom RAS-a ima pozitivnu porodičnu anamnezu, što ukazuje na genetsku predispoziciju. Oslabljen imuni sistem povećava sklonost ka razvijanju raznih bolesti, pa tako i ovih lezija. Faktori koji slabe imuni sistem, a na koje ,većinom, možemo uticati uključuju konzumiranje alkohola i cigareta, nedostatak sna, lošu prehranu i stres. Poseban naglasak stavlja se na nedostatak vitamina B12, željeza, cinka i folne kiseline. Stres ne samo da može biti uzrok, nego i posljedica pojave afti, jer bolne lezije dodatno povećavaju nervnu napetost, čime se stvara jedan začarani krug. Učestalija pojava afti kod žena pokazuje povezanost sa hormonskim promjenama. Sodium lauril sulfat(SLS), sastojak koji omogućava stvaranje pjene u deterdženatima, sapunima pa tako i pastama za zube, može doprinijeti nastanku afti kod osjetljivih osoba. Afte se ponekad javljaju i kao simptom sistemskih bolesti, poput celijakije, Kronove bolesti, Behdžetovog sindroma, HIV infekcije ili drugih imunodeficitarnih stanja.
Liječenje
Većina pacijenata nema potrebu posjetiti ljekara, budući da afte najčešće zarastaju spontano u roku od 7–14 dana i ne zahtijevaju poseban tretman. U slučajevima kada su simptomi izraženi, kada afte perzistiraju duže od normalnog te otežavaju svakodnevne aktivnosti; kada se učestalo vraćaju – obavezno potražiti stručnu pomoć. Cilj terapije je ublažiti bol, skratiti trajanje lezije i spriječiti recidive. Prvi korak uključuje prepoznavanje i otklanjanje potencijalnog uzroka. Opšte preporuke – četkati zube mekanom četkicom koja neće iritirati oralnu sluznicu, koristiti paste za zube bez SLS-a, izbjegavati vodice za ispiranje usta sa alkoholom; izbjegavati začinjenu, kiselu i krutu, abrazivnu hranu; prekriti oštre rubove bravica voskom kod ortodontskih pacijenata. Važno je ne zanemarivati oralnu higijenu, jer se time povećava rizik od bakterijske infekcije. Prirodni način za ublažavanje simptoma i prevenciju nastanka afti može biti i samo ispiranje usta slanom vodom ili fiziološkom otopinom, nanošenje male količine paste napravljene od sode bikarbone i vode, direktno na aftu, što smanjuje kiselost i iritaciju; korištenje meda zbog njegovog antibakterijskog djelovanja. Dostupni su i brojni preparati za lokalnu primjenu, koji se mogu uzeti bez recepta poput Gengigel-a, Anaftin-a i raznih antiseptika. Po potrebi, ljekar može propisati topikalnu primjenu preparata na bazi kortikosterioda, a kod vrlo bolnih i velikih afti oralne steroidne tablete. Termokauterizacija takođe može olakšati simptome. Suplementacija u vidu vitamin B-kompleksa, željeza, cinka i folne kiseline smanjuje učestalost recidiva i neophodna je kod potvrđene deficijencije. Ako se sumnja da su afte povezane sa hroničnim oboljenjima ili poremećajima imuniteta, osim lokalnog tretiranja lezije, pacijent se upućuje na daljnju dijagnostiku i liječenje osnovnog oboljenja.