Savremeni pristup dijagnostici, uzrocima i zaštiti zuba kod nesvjesnog škrgutanja tokom sna

Piše: dr.stomatologije Alma Tučić

Biografija: Dr. Alma Tučić rođena je 1999. godine u Zagrebu. Osnovno i srednje obrazovanje završava u Tuzli, nakon čega upisuje Stomatološki fakultet Univerziteta u Sarajevu, gdje 2024. godine stiče zvanje doktora dentalne medicine. Profesionalno usavršavanje nastavlja na postdiplomskom studiju iz parodontologije na Universitat Internacional de Catalunya u Barceloni. Trenutno radi u privatnoj stomatološkoj ordinaciji „Specijalistička stomatološka ordinacija dr Amela Tučić“ u Tuzli. Redovno učestvuje na domaćim i međunarodnim kongresima, simpozijima i edukacijama, prateći najnovija dostignuća iz oblasti stomatologije

Bruksizam, odnosno nesvjesno stiskanje i škrgutanje zubima, predstavlja sve češći problem savremenog načina života koji može imati ozbiljne posljedice po oralno zdravlje i kvalitet života pacijenta. Iako se dugo smatrao isključivo stomatološkim problemom povezanim sa zagrizom, savremena istraživanja danas ukazuju da u njegovom nastanku značajnu ulogu imaju stres, poremećaji sna i faktori povezani sa centralnim nervnim sistemom. U ovom stručnom tekstu Alma Tučić donosi pregled savremenih saznanja o bruksizmu, njegovim uzrocima, simptomima i mogućim posljedicama, ali i načinima zaštite zuba od nesvjesnog trošenja tokom noći. Poseban fokus stavljen je na pravovremenu dijagnostiku, individualiziran terapijski pristup i značaj očuvanja funkcionalne stabilnosti oralnog sistema.

Bruksizam, definisan kao ponavljajuća aktivnost žvačnih mišića koja uključuje stiskanje ili  škrgutanje zuba, danas se više ne posmatra kao jednostavna parafunkcija, već kao  kompleksan fenomen s dominantnom ulogom centralnog nervnog sistema [1,2]. Prema  savremenim međunarodnim smjernicama, bruksizam se ne smatra nužno poremećajem sam po sebi, već ponašanjem koje može, ali ne mora imati patološke posljedice [1].  Uprkos visokoj prevalenciji u općoj populaciji, često ostaje nedijagnosticiran sve do pojave  kliničkih manifestacija koje mogu značajno narušiti oralno zdravlje i kvalitet života pacijenta.   U kliničkoj praksi se često susreću pacijenti kod kojih se znakovi bruksizma uoče tek u uznapredovaloj fazi. Savremeni pristup zahtijeva da se bruksizam ne posmatra izolovano, već u okviru šireg biopsihosocijalnog modela [2]. Bruksizam se danas klasificira kao dvije odvojene kliničke forme – bruksizam tokom spavanja (sleep bruxism) i budni bruksizam (awake bruxism), koji se razlikuju po etiologiji i terapijskom pristupu [1,3].

Savremeno razumijevanje etiologije

Dugo vremena bruksizam se povezivao s okluzalnim disharmonijama, međutim, savremena istraživanja ukazuju da je ta povezanost slaba ili sekundarna [2]. Iako se okluzija ranije smatrala ključnim faktorom, danas se naglasak sve više stavlja na centralne i psihološke mehanizme [3,4]. Bruksizam tokom spavanja povezan je s mikrobuđenjima i promjenama u autonomnom nervnom sistemu, dok je budni bruksizam češće rezultat svjesnog ili polusvjesnog odgovora na stres i emocionalno opterećenje [3,5].

Dodatni rizični faktori uključuju:

• povećanu konzumaciju kofeina i alkohola
• pušenje
• poremećaje sna, posebno opstruktivnu apneju u snu
• određene farmakološke agense (npr. SSRI antidepresive) [4,7]

Ovakav pogled pomjera fokus terapije sa zuba na pacijenta kao cjelinu, uz naglašenu potrebu za identifikacijom sistemskih i psiholoških faktora.

Klinička slika 

Iako je atricija najprepoznatljiviji znak, klinička prezentacija bruksizma je znatno šira i često suptilna u ranim fazama [4].

U kliničkoj praksi se nerijetko uočava:

• generalizirano trošenje okluzalnih i incizalnih površina
• mikrofrakture cakline i restauracija
• dentinska hipersenzitivnost
• hipertrofija m. masseter i m. temporalis
• impresije na jeziku i linea alba na bukalnoj sluznici

Kod određenog broja pacijenata razvijaju se i temporomandibularni poremećaji, koji se manifestuju bolom, ograničenim otvaranjem usta i zvučnim fenomenima u zglobu [7].

Kod uznapredovalih slučajeva mogu se javiti:

• frakture zuba i protetskih nadoknada
• mobilnost zuba usljed preopterećenja
• cervikalne lezije (abfrakcije)

Važno je naglasiti da intenzitet kliničkih znakova ne mora uvijek korelirati sa subjektivnim  simptomima, što u praksi može otežati pravovremenu dijagnostiku.

Dijagnostički pristup 

Dijagnoza bruksizma u svakodnevnoj praksi najčešće se zasniva na kombinaciji anamneze i kliničkog pregleda. Informacije o jutarnjoj ukočenosti vilice, glavoboljama ili primjedbama  partnera o škrgutanju tokom sna često su od velike dijagnostičke vrijednosti [4].  Iako polisomnografija predstavlja zlatni standard za dijagnozu bruksizma tokom spavanja,  njena primjena u rutinskoj praksi je ograničena zbog kompleksnosti i troškova [3].

U kliničkoj praksi korisna je sljedeća klasifikacija:

• mogući bruksizam – baziran na anamnezi
• vjerovatni bruksizam – anamneza uz prisutne kliničke znakove
• potvrđeni bruksizam – potvrđen instrumentalnim metodama [1]

Poseban izazov predstavlja diferencijalna dijagnoza u odnosu na druge oblike trošenja zuba,  poput erozije i abrazije.

Terapija – zaštita, kontrola i individualizacija

Ne postoji jedinstvena terapija koja eliminiše bruksizam, što potvrđuje njegovu  multifaktorsku prirodu [2]. Terapijski pristup mora biti individualiziran, a osnovni ciljevi liječenja uključuju:

• prevenciju daljeg trošenja tvrdih zubnih tkiva
• smanjenje mišićne aktivnosti i bola
• očuvanje funkcije temporomandibularnog zgloba

Okluzalne udlage i dalje predstavljaju osnovu stomatološke terapije. Najčešće se koriste stabilizacione (Michigan) udlage koje omogućavaju ravnomjernu distribuciju okluzalnih sila i zaštitu zubnih struktura, iako ne utiču direktno na eliminaciju bruksizma [6]. Terapijski pristup razlikuje se u odnosu na tip bruksizma. Kod budnog bruksizma naglasak je na bihevioralnim intervencijama, uključujući edukaciju pacijenta i razvoj svjesnosti o položaju vilice [5]. Kod bruksizma tokom spavanja fokus je na zaštitnim mjerama i optimizaciji kvaliteta sna [3].

S obzirom na značaj psiholoških faktora, sve veću ulogu imaju tehnike relaksacije, kognitivno-bihevioralna terapija i edukacija pacijenta o parafunkcionalnim navikama [5]. Dodatni terapijski pristupi uključuju biofeedback terapiju, posebno kod budnog bruksizma, kao i fizikalnu terapiju i manualne tehnike kod mišićne disfunkcije. Važan segment terapije predstavlja i optimizacija higijene spavanja, uključujući regulaciju ritma spavanja, smanjenje izloženosti ekranima prije odlaska na spavanje te ograničavanje unosa kofeina i alkohola u večernjim satima [4].

Kod pacijenata sa komorbiditetima, poput opstruktivne apneje u snu, neophodan je multidisciplinarni pristup u saradnji sa odgovarajućim specijalistima, s obzirom da liječenje osnovnog poremećaja može dovesti do smanjenja intenziteta bruksizma [3]. U selektiranim slučajevima sa izraženom mišićnom hiperaktivnošću i bolom, primjena botulinum toksina može predstavljati efikasan adjuvantni terapijski pristup, iako su dugoročni efekti još uvijek predmet istraživanja [7]. Farmakološki pristupi nisu standardna terapija, ali u određenim slučajevima može se razmotriti prilagodba postojeće terapije ili primjena specifičnih lijekova u saradnji sa ljekarom.

Zaključak

Bruksizam predstavlja kompleksno ponašanje sa multifaktorskom etiologijom, koje odražava interakciju između centralnog nervnog sistema, psiholoških faktora i oralnog okruženja. Savremeni terapijski pristup zahtijeva individualizaciju, multidisciplinarnost i fokus na uzrok, a ne samo na posljedice. Uspješno upravljanje bruksizmom ne podrazumijeva nužno njegovo potpuno eliminisanje, već kontrolu njegovih efekata, smanjenje simptoma i očuvanje funkcionalne stabilnosti oralnog sistema, čime se dugoročno doprinosi očuvanju oralnog zdravlja i kvaliteta života pacijenta.

REFERENCE

1. Lobbezoo F, Ahlberg J, Raphael KG, Wetselaar P, Glaros AG, Kato T, et al. International consensus on the assessment of bruxism: report of a work in progress. J Oral Rehabil. 2018;45(11):837–44. 

2. Manfredini D, Ahlberg J, Lobbezoo F. Bruxism definition: past, present, and future— what should a prosthodontist know? J Prosthet Dent. 2022;128(5):905–12. 

3. Thomas DC, Manfredini D, Patel J, George A, Chanamolu B, Pitchumani PK, et al. Sleep bruxism: the past, the present, and the future—evolution of a concept. J Am Dent Assoc. 2024;155(4):329–43. 

4. Kim HK, Shin HR. Sleep bruxism in adults: a comprehensive review of enduring but evolving issues for clinicians. Sleep Med Res. 2024;15(3):151–61. 

5. Graham DA, Lövgren A, Häggman-Henrikson B, Peck CC, Manfredini D, Saracutu
6. Management of awake bruxism: a systematic review. BMC Oral Health. 2026;26:559. 

6. Ainoosah S, Farghal AE, Alzemei MS, Saini RS, Gurumurthy V, Quadri SA, et al. Comparative analysis of different types of occlusal splints for the management of sleep bruxism: a systematic review. BMC Oral Health. 2024;24:29. 

7. Lal SJ, Sankari A, Weber KK. Bruxism management. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024.