Savremeni pogled na povezanost zagriza, funkcije vilice i temporomandibularnih poremećaja.

Piše: Dr. Adana Fetahović, DDS, specijalista ortodoncije

Biografija: Dr. Adana Fetahović je specijalista ortodoncije sa posebnim interesom za biomehaniku u ortodontskoj terapiji i segmentalnu tehniku. Diplomirala je na Stomatološkom fakultetu u Sarajevu, gdje je završila i specijalizaciju iz ortodoncije. U svakodnevnoj kliničkoj praksi fokusirana je na primjenu naprednih biomehaničkih sistema. Dodatno se usavršavala kroz međunarodne edukacije, uključujući program VieSID – Vienna School of Interdisciplinary Dentistry, sa posebnim akcentom na TMZ (temporomandibularni zglob).Osnivač je edukacijske platforme ArcusLine Education, kroz koju organizuje i vodi kurseve ortodontske biomehanike. Od 2023. godine djeluje kao tutor na Orthodontic Biomechanics European Course (OBEC, Italija), te je aktivni član BIOMEDE grupe – međunarodne grupe posvećene edukaciji biomehanike u ortodonciji.

Temporomandibularni poremećaji danas predstavljaju jedan od najčešćih uzroka nedentalnog bola u području lica i vilice, a njihovi simptomi mogu značajno uticati na svakodnevno funkcionisanje i kvalitet života pacijenata. Bol u zglobu, škljocanje, otežano otvaranje usta i napetost žvačnih mišića samo su neki od problema zbog kojih se pacijenti sve češće javljaju stomatologu. Iako se nepravilna okluzija dugo smatrala glavnim uzrokom poremećaja temporomandibularnog zgloba, savremena stomatologija danas TMP posmatra kao multifaktorijalno stanje u kojem učestvuju brojni biomehanički, mišićni i psihološki faktori. Upravo zbog toga pitanje odnosa između okluzije i funkcije temporomandibularnog zgloba i dalje ostaje tema brojnih stručnih istraživanja i diskusija. U ovom tekstu dr. Fetahović biće prikazana savremena saznanja o ulozi okluzije u funkciji temporomandibularnog zgloba, najčešćim simptomima i uzrocima TMP, kao i dijagnostičkim i terapijskim pristupima koji se danas primjenjuju u savremenoj stomatološkoj praksi.

Temporomandibularni zglob (TMZ) predstavlja složen funkcionalni sistem koji omogućava pokrete donje vilice tokom žvakanja, govora i gutanja. Njegova pravilna funkcija zavisi od međusobne usklađenosti zglobnih struktura, žvačnih mišića i okluzalnih odnosa. Poremećaji temporomandibularnog zgloba (TMP) obuhvataju grupu stanja koja se manifestuju bolom, ograničenim pokretima vilice i pojavom skljocanja u zglobu tokom otvatranja I zatvaranja usta. Ovi poremećaji su relativno česti i predstavljaju jedan od vodećih uzroka nedentalnog orofacijalnog bola.Iako su TMP dugo povezivani prvenstveno sa nepravilnim zagrizom, savremeni pristup naglašava njihovu multifaktorijalnu prirodu. U tom kontekstu, uloga okluzije i dalje ostaje predmet brojnih istraživanja i stručnih diskusija.

Šta su temporomandibularni poremećaji?

Temporomandibularni poremećaji uključuju promjene koje zahvataju zglob, žvačne mišiće i okolne strukture. Najčešći simptomi uključuju bol u području vilice, škljocanje ili pucketanje u zglobu, osjećaj ukočenosti, te otežano ili asimetrično otvaranje usta. Kod nekih pacijenata simptomi su blagi i prolazni, dok kod drugih mogu značajno uticati na kvalitet života.

Multifaktorijalna priroda TMP

Danas je opšteprihvaćeno da TMP nastaju kao rezultat djelovanja više faktora. To uključuje biomehaničke, mišićne i psihološke komponente.

Najčešći faktori koji doprinose razvoju TMP su:

• parafunkcionalne navike (škrgutanje i stiskanje zuba)
• stres i emocionalna napetost
• nepravilni okluzalni kontakti
• gubitak zuba ili neadekvatni protetski radovi
• povrede i preopterećenje zgloba

Važno je razumjeti da ovi faktori rijetko djeluju izolovano, već najčešće u kombinaciji.

Uloga okluzije u funkciji TMZ

Okluzija, odnosno način na koji se zubi gornje i donje vilice dodiruju, ima važnu ulogu u raspodjeli sila unutar stomatognatog sistema.

Promjene u okluziji mogu uticati na:

• položaj donje vilice
• aktivnost žvačnih mišića
• opterećenje temporomandibularnog zgloba

U određenim situacijama, okluzalne nepravilnosti mogu dovesti do promjene funkcionalnih obrazaca, što može rezultirati povećanim opterećenjem pojedinih struktura. Međutim, važno je naglasiti da organizam posjeduje značajan kapacitet adaptacije. Veliki broj ljudi sa određenim okluzalnim nepravilnostima nema nikakve simptome.

Da li okluzija uzrokuje TMP?

Ovo pitanje je dugo bilo u centru pažnje stomatološke literature. Ranije se smatralo da je nepravilan zagriz glavni uzrok TMP. Danas, međutim, većina istraživanja ukazuje da okluzija nije primarni uzrok, već jedan od mogućih faktora koji može doprinijeti nastanku ili pogoršanju simptoma. Drugim riječima, okluzija može imati ulogu u nastanku problema, ali rijetko djeluje kao jedini uzrok.

Koje okluzalne nepravilnosti mogu imati uticaj?

Određene karakteristike zagriza češće se povezuju sa TMP:

• dubok zagriz
• otvoreni zagriz
• ukršten zagriz
• asimetrija zagriza
• smanjen broj okluzalnih kontakata
• interferencije pri pokretima vilice

Klinički značaj za svakodnevnu praksu

U savremenoj stomatološkoj praksi, pristup pacijentima sa TMP mora biti individualiziran.

Važno je izbjeći:

• agresivne okluzalne korekcije bez jasne indikacije
• nepotrebne i ireverzibilne zahvate

Kako se postavlja dijagnoza?

Postavljanje tačne dijagnoze kod problema sa temporomandibularnim zglobom zahtijeva pažljiv i individualiziran pristup. Ne postoji jedan test koji može dati sve odgovore, već je potrebno sagledati više različitih faktora. Prvi korak je detaljan razgovor sa pacijentom, tokom kojeg se analiziraju simptomi, njihovo trajanje, kao i situacije u kojima se pojačavaju. Ove informacije često daju važne smjernice za dalju dijagnostiku.

Nakon toga slijedi klinički pregled, koji uključuje procjenu pokreta donje vilice, prisustvo bolnosti u području mišića i zgloba, kao i eventualne zvukove poput škljocanja ili pucketanja. Također se analizira način na koji se zubi dodiruju, ali i opšta funkcija vilice.  U savremenoj praksi, značajnu ulogu ima i radiološka dijagnostika. CBCT snimanje temporomandibularnog zgloba omogućava detaljan prikaz koštanih struktura i može otkriti promjene koje se ne mogu uočiti kliničkim pregledom. Ova metoda je posebno korisna kada postoji sumnja na strukturne promjene zgloba.

Pored toga, u određenim slučajevima koristi se i aksiografija — metoda kojom se registruje kretanje donje vilice. Analizom ovih pokreta moguće je dobiti dodatne informacije o funkciji zgloba i međusobnom odnosu njegovih struktura. Savremeni dijagnostički pristup podrazumijeva kombinaciju kliničkog pregleda i dodatnih analiza, kako bi se dobila što preciznija slika stanja i izabrao najadekvatniji način liječenja. Upravo takav pristup omogućava da se terapija prilagodi svakom pacijentu pojedinačno, što je ključno za uspješan i dugotrajan rezultat.

Kako se ovi problemi liječe?

Liječenje temporomandibularnih poremećaja uvijek se planira individualno i zavisi od uzroka tegoba. Važno je naglasiti da terapija nije usmjerena samo na uklanjanje simptoma, već i na rješavanje faktora koji su doveli do problema. U velikom broju slučajeva, prvi korak u terapiji je konzervativan pristup. To podrazumijeva smanjenje opterećenja na zglob i mišiće, kontrolu parafunkcionalnih navika, kao i edukaciju pacijenta o pravilnoj funkciji vilice. U situacijama kada se procijeni da okluzija, odnosno nepravilan zagriz, ima značajnu ulogu u nastanku simptoma, terapija se usmjerava na stabilizaciju odnosa u temporomandibularnom zglobu. Jedna od najčešće korištenih metoda u ovoj fazi je izrada stabilizacione udlage (splinta). Ova udlaga omogućava da se donja vilica postavi u povoljniji i stabilniji položaj, čime se smanjuje opterećenje na zglob i mišiće. Istovremeno, dolazi do relaksacije mišića i smanjenja simptoma poput bola i zatezanja. Nakon što se postigne stabilna i bezbolna funkcija zgloba, može se razmatrati dalji plan terapije. U zavisnosti od nalaza, to može uključivati ortodontsku terapiju radi korekcije zagriza ili protetsku terapiju u cilju nadoknade izgubljenih zuba i uspostavljanja pravilnih okluzalnih odnosa.

Važno je naglasiti da se trajne promjene u zagrizu ne rade u fazi kada su simptomi izraženi, već tek nakon stabilizacije funkcije zgloba. Ovakav pristup omogućava sigurnije i dugoročnije rezultate terapije.