Piše: Dr Ratković Vedrana
Biografija: Vedrana Ratković rođena je u Trebinju, gdje je završila osnovnu i srednju školu. Nakon toga upisuje studij stomatologije na Univerzitetu u Istočnom Sarajevu, Medicinskom fakultetu Foča. Po završetku studija počinje raditi kao polivalentni stomatolog u ZU “Sarić-dent” u Trebinju, gdje i danas radi. Trenutno je na specijalizaciji iz ortopedije vilica na Medicinskom fakultetu Foča. Aktivno učestvuje na brojnim stručnim kongresima i edukativnim seminarima u zemlji i regionu.
Rast i razvoj orofacijalnog sistema započinje u najranijem djetinjstvu i odvija se kroz dinamične faze koje zahtevaju kontinuirano praćenje. Opšti stomatolog, kao prvi kontakt sa djecom u stomatološkom sistemu, ima ključnu ulogu u ranoj dijagnozi ortodontskih anomalija. Prepoznavanje odstupanja u sagitalnoj, vertikalnoj i transverzalnoj ravni, kao i identifikacija loših oralnih navika i respiratornih smetnji, omogućavaju pravovremenu intervenciju i sprečavanje komplikovanijih anomalija. U ovom radu detaljno se analiziraju najčešće ortodontske anomalije kod djece, njihov etiološki osnov, kliničke manifestacije i smjernice za dijagnostiku u svakodnevnoj stomatološkoj praksi.
Malokluzije predstavljaju poremećaje u međusobnim odnosima zuba i vilica, a često su praćene funkcionalnim smetnjama orofacijalnog sistema. One mogu biti dentalne, skeletne ili kombinovane, a njihova prevalenca u dječjoj populaciji iznosi 40–70% (Proffit et al., 2019).
Rano prepoznavanje ortodontskih odstupanja od suštinske je važnosti, jer mnoge anomalije nastaju upravo tokom perioda mješovite denticije i mogu se efikasno tretirati samo u fazi rasta. Opšti stomatolog je u jedinstvenoj poziciji da uoči abnormalnosti tokom rutinskih kontrola, posebno u uzrastu 3–12 godina, kada se odvija najintenzivniji razvoj maksilofacijalnih struktura. Pravovremena intervencija često može smanjiti potrebu za kasnijim kompleksnim terapijama ili čak hirurškim zahvatima.
Uloga primarnog stomatologa obuhvata:
- praćenje razvoja denticije i vilica,
- identifikaciju odstupanja od normalnih razvojnih obrazaca,
- pravovremeno upućivanje ortodontu,
- edukaciju roditelja o prevenciji i lošim navikama.
Etiologija ortodontskih anomalija
Etiologija malokluzija je multifaktorijalna i može biti:
- Genetska / nasleđena
- skeletna klasa II ili III
- prognatizam, retrognatizam
- porodična predispozicija
- Razvojna
- poremećeno nicanje zuba
- prerana ili odložena smjena denticije
- nepravilna resorpcija mliječnih zuba
- Parafunkcionalna
- sisanje palca, usne, jezika
- dugotrajna upotreba varalice
- bruksizam( škripanje zubima)
- infantilni tip gutanja
(Larsson, 2001)
- Respiratorna / ORL etiologija
- hipertrofija adenoida
- hronične respiratorne infekcije
- alergije
(Harari et al., 2010)
- Trauma i karijes
- prerani gubitak mliječnih zuba
- migracija susjednih zuba
(Bishara, 2006)
Razumijevanje etiologije omogućava primarnom stomatologu da lakše identifikuje rizične pacijente i prepozna anomalije prije nego postanu kompleksne. Čak i diskretne nepravilnosti mogu ukazivati na dublji problem u rastu i razvoju orofacijalnih struktura. Dugotrajna prisutnost ovih navika može negativno uticati na poziciju zuba, oblik alveolarnog grebena i rast vilica.
Interdisciplinarni pristup
U mnogim slučajevima, pravovremeno rješavanje ortodontskih anomalija zahteva saradnju sa:
- Pedijatrom (rast i razvoj)
- ORL specijalistom (opstrukcije disajnih puteva)
- Logopedom (govorne i gutalne disfunkcije)
- Fizijatrom (posturalni poremećaji)
- Psihologom (posebno u slučajevima navika koje imaju emocionalnu osnovu)
Multidisciplinarni pristup omogućava sveobuhvatnu terapiju i bolji dugoročni ishod.
Najčešće ortodontske anomalije — klinička identifikacija
- Skeletne anomalije
1.1. Skeletna klasa II (mandibularna retruzija ili maksilarna protruzija)
Kliničke karakteristike:
- povećan horizontalni preklop (overjet)
- konveksan profil lica
- retrudirana brada
- neravnoteža gornje i donje trećine lica
(Proffit et al., 2019)
Zašto je važna?
Može dovesti do traume sekutića i psihosocijalnih posledica. Rano prepoznavanje omogućava terapiju funkcionalnim ortopedskim aparatima.
1.2. Skeletna klasa III
Klinički znaci:
- konkavan profil
- anteriorni ukršten zagrižaj
- istaknuta mandibula
- deficijentna maksila
(Ngan, 2014)
Važnost:
Klasa III često progredira tokom rasta i teže se tretira, pa rana detekcija i upućivanje imaju veliki terapijski značaj.
1.3. Vertikalne skeletne anomalije
- otvoreni zagrižaj
- duboki zagrižaj
- prekomerni vertikalni rast
Otvoreni zagrižaj — znaci:
- bez kontakta sjekutića, frontalni razmak
- interpozicija jezika
- često udružen sa parafunkcijama
Duboki zagrižaj — znaci:
- prekomerno preklapanje donjih sjekutića
- trauma nepca
(Graber et al., 2016)
- Dentalne anomalije
2.1. Ektopična erupcija i impakcije
Najčešće kod:
- gornjih očnjaka
- prvih stalnih molara
Klinički znaci:
- produženo prisustvo mliječnog zuba
- asimetrija luka
- neobičan položaj kvržica molara
(Ericson & Kurol, 2000)
2.2. Zbijenost zuba i dijasteme :
Zbijenost – uzroci:
- manja veličina vilice
- prerani gubitak mliječnih zuba
- makrodoncija
Razmak između zuba— uzroci:
- dijastema
- mikrodoncija
- manjak zuba
(Bishara, 2006)
2.3. Ukršten zagrižaj (anteriorni i posteriorni)
Anteriorni:
- rani znak skeletne klase III
- zahteva hitnu intervenciju
Posteriorni:
- unilateralni uzrokuje devijaciju mandibule
- može dovesti do asimetričnog rasta
(Thilander et al., 2003)
- Funkcionalne anomalije i loše navike
3.1. Oralne parafunkcije
- sisanje palca (najčešće do 3. godine, ali patološki ako traje duže)
- sisanje usne
- infantilni tip gutanja
(Larsson, 2001)
Klinički znaci:
- anteriorni otvoreni zagrižaj
- protruzija sjekutića
- sužena maksila
3.2. Disanje na usta
Posledice:
- otvorena usta
- visoko nepce
- uska maksila
- povećana donja facijalni visina
(Harari et al., 2010)
Dijagnostički protokol primarnog stomatologa
- Anamneza
- navike djeteta
- nicanje i smjena zuba
- ORL problemi
- porodična istorija anomalija
- Klinički pregled
Pregled treba obuhvatiti:
- profil i simetriju lica
- sagitalne odnose (I, II, III klasa)
- transverzalne odnose (ukršten zagriz, devijacije)
- vertikalne odnose (otvoren/dubok zagriz)
- stanje mliječne i stalne denticije
- rotacije
- položaj jezika i frenuluma
- Dijagnostička pomoćna sredstva :
- intraoralne i ekstraoralne fotografije
- ortopantomogram
- lateralan kefalometrijski snimak (po potrebi)
- analiza modela vilica
Diskusija
Rano prepoznavanje ortodontskih anomalija značajno utiče na ishod terapije. Prema smjernicama Američke asocijacije ortodonata (AAO), prvi ortodontski pregled treba obaviti oko sedme godine života (AAO, 2020). Mnoge anomalije, poput posteriornog ukrštenog zagrižaja, impakcija očnjaka ili ranih skeletnih klasa III, mogu se uspješno korigovati samo u ranim fazama rasta.
Primarni stomatolog je stoga ključni faktor u prevenciji komplikovanih ortodontskih slučajeva. Pravovremeno detektovanje anomalija, praćenje smjene denticije i upućivanje ortodontu smanjuje trajanje terapije i povećava efikasnost ortopedskih intervencija.
Zaključak
Primarni stomatolog ima centralnu ulogu u identifikaciji ortodontskih anomalija. Sistematski klinički pregledi, pažljivo praćenje denticije i posmatranje funkcionalnih obrazaca, kao i poznavanje rizičnih faktora, omogućavaju rano prepoznavanje odstupanja i upućivanje specijalisti ortopedije vilica. Pravovremena intervencija osigurava bolji funkcionalni, estetski i dugoročni zdravstveni ishod kod djece.