Kako prehrambene navike oblikuju zdravlje zuba i desni.

Piše: dr Sanja Medić, spec. nutricionizma, metabolic coach    

Biografija: Sanja Medić je doktorica stomatologije i specijalista nutricionizma. Rođena je u Sarajevu gdje je završila gimnaziju i Stomatološki fakultet Univerziteta u Sarajevu sa visokim prosjekom. Odslušala je postdiplomski studiji na Ekonomskom fakultetu u Sarajevu na smjeru Marketing i menadžment i završila specijalizaciju iz nutricionizma u Centru za interdisciplinarne studije Univerziteta u Sarajevu. Nakon završetka osnovnog studija volontirala je u Zavodu za zaštitu radnika u saobraćaju u Sarajevu i nakon toga nastavljam karijeru u farmaceutskoj i dentalnoj industriji.  Tokom svoje karijere održala je nekoliko desetina prezentacija na domaćim i inostranim kongresima iz oblasti stomatologije, medicine i farmacije, učestvovala u naučno-istraživačkim radovima, radila kao monitor u  kliničkim istraživanjima. Osim toga dr. Medić je i auditor za sistem upravljanja kvalitetom ISO 9001:2015, trener za Metabolic Balance, metabolički program za regulaciju tjelesne mase, te koautor monografije „Dijetetska ishrana dijabetičara“. Certificirani je doktor za neinvazivne estetske procedure.

Zdravlje nije samo odsustvo bolesti, već stanje potpunog fizičkog, mentalnog i socijalnog blagostanja. Zdravlje se može očuvati poticanjem zdravih životnih navika, kao što su redovna fizička aktivnost, adekvatna prehrana, kvalitetan san, te smanjenje ili izbjegavanje „loših navika“ poput pušenja ili pretjeranog stresa. Međutim osim „loših navika“ neki od faktora koji utiču na zdravlje su uzrokovani individualnim izborima a među njima je i način prehrane.

Da bi se održalo zdravlje, ljudsko tijelo svakodnevno treba hranjive tvari iz makronutrijenata u obliku ugljikohidrata, proteina i masti te mikronutrijenata vitamina i minerala. Povezanost između oralnog zdravlja, prehrambenih navika i nutritivnog statusa, te opšteg zdravstvenog stanja, složena je veza sa mnogim međusobno povezanim faktorima. Oralno zdravlje predstavlja integralni dio opšteg zdravlja, a naučna literatura sve snažnije potvrđuje vezu između ishrane, mikrobioma usne šupljine i razvoja karijesa, parodontopatije i erozija zuba. Neadekvatna ishrana može uticati na oralno zdravlje, uključujući zubni karijes, parodontalne bolesti, bolesti oralne sluznice i zarazne bolesti. Narušeno oralno zdravlje može promijeniti izbor hrane i negativno uticati na unos hrane, što dovodi do neoptimalnog nutritivnog statusa koji može dovesti do hroničnih sistemskih bolesti.Prepoznavanje i liječenje problema sa oralnim zdravljem i ishranom su važni za poboljšanje zdravlja i kvaliteta života.

U svom svakodnevnom radu u savjetovalištu za ishranu i nutricionizam susrećem se sa pacijentima koji mi dolaze ne samo iz Bosne i Hercegovine već i iz zemalja regije Srbije, Hrvatske, Crne Gore, Slovenije, kao i širom Evrope – Austrije, Njemačke, Italije, Španije, Danske, Belgije, Slovačke, Velike Britanije i drugih zemalja gdje već po dolasku u savjetovalište ili prvom kontaktu jasno uočavam značajne razlike u nivou osviještenosti o ulozi nutricioniste ali i razvijenoj svjesnosti o načinu ishrane, izboru namirnica i pravilnoj prehrani.

Dok pacijenti iz zapadnoevropskih zemalja imaju već formirane dobre prehrambene navike i razvijenu svijest o uticaju hrane na opšte zdravlje i zdravlje usne šupljine, sa redovnim preventivnim pregledima pa čak i preporukama od strane kolega stomatologa da se za određena zdravstvene stanja obrate nutricionisti u našem regionu se o ulozi nutricioniste manje govori a skoro pa nikako o povezanosti oralnog zdravlja i ishrane. Najčešći savjet pacijentima je „higijensko‑dijeteski režim“, ali bez dubljeg razumijevanja mehanizama koji povezuju ishranu i oralno zdravlje. Upravo zato je edukacija ključna i na tome se bazira i moj rad. Važno je razumijevanje i uloga struke jer nutricionista ne pomaže samo u liječenju gojaznosti već u svim zdravstvenim stanjima u kojima je potrebno korigovati prehrambene navike u cilju izlječenja.

Ugljeni hidrati i karijes 

Prema studijama American Dental Association (ADA), fermentabilni ugljeni hidrati – saharoza, glukoza i fruktoza – glavni su pokretač karijesa. Učestalost unosa slatke hrane ima veći uticaj na razvoj karijesa nego ukupna količina šećera unijeta tokom dana. Prekomjerni unos šećera može uzrokovati sistemsku upalu, potaknuti disfunkciju crijevne barijere i endotoksemiju sa posljedičnom disbiozom u crijevnoj i oralnoj mikroflori. Ovi faktori doprinose ne samo nastanku gojaznosti već i razvoju metaboličkog sindroma, nealkoholnoj bolesti jetre i drugim sistemskim stanjima koja zbog dugotrajne upale niskog intenziteta i oksidativnog stresa dovode do oštećenja i razaranja potpornog aparata zuba i nastanka parodontitisa što na kraju može imati i za posljedicu trajni gubitak zuba. Bezubost kod pacijenata i nepravovremena nadomjesna terapija utiču dalje na probleme žvakanja, gutanja te izražene probleme i poteškoće u gastrointestinalnom traktu ali i vrlo često na promjene slznice usne šupljine.

Tokom praznika, kada dominiraju kolači, čokolade, suho voće i gazirana pića, produženo zakiseljenje usne duplje dovodi do brže demineralizacije cakline pa se posebno u ovom periodu mora voditi računa o načinu ishranu i što bržoj alkalizaciji nakon djelovanja kiselih raspadnih produkata hrane (pranje zuba, četkanje, skidanje naslaga).

Proteini i regeneracija tkiva 

Proteini su osnovna komponenta kolagena, ključnog za strukturu desni i parodonta. Aminokiseline poput prolina i lizina učestvuju u regeneraciji i zacjeljivanju tkiva.  Dobar odabir proteina životinjskog ali i biljnog porijekla obezbjeđuje dovoljno gradivnih elemenata za očuvanje zuba i potpornog aparata. Pacijenti sa hronično niskim unosom proteina imaju značajno veći rizik za parodontitis.Međutim, osobe koje se podvrgavaju visokoproteinskim dijetama kod kojih imamo restriktivan unos ugljikohidrata i šećera ispod 20g/dan smanjuju mogućnost uticaja fermentabilnih ugljikohidrata na usnu šupljinu ali se povećava koncentracija mliječne kiseline koja potiče nastanak zubnog plaka i kamenca uz karakterističan zadah mirisa acetona.

Zdrave masti i inflamacija 

Omega‑3 masne kiseline (EPA i DHA) imaju dokazano protuupalno djelovanje. Randomizirane studije pokazuju i do 22% smanjenja krvarenja desni kod osoba koje redovno unose omega-3 masne kiseline. Dobri izvori u hrani potiču iz masne ribe poput lososa, tune, sardine, orašastih plodova i maslinovog ulja. Međutim, unos ovakvih namirnica mora biti redovan da bi se postigla i očuvala koncentracija masnih kiselina.

Mikronutrijenti ključni za zube i desni 

Vitamin D – reguliše apsorpciju kalcijuma i utiče na imunološki odgovor; manjak povećava rizik od upala gingive. Izvori ovog vitamina su losos, haringa, sardina, tuna i žumanjak jajeta.

Vitamin C – neophodan za sintezu kolagena; deficit vodi ka slabim, krhkim desnima.  Izvori vitamina C osim agruma su nar, paprika, brokula, kiseli kupus, špinat, bobičasto voće.

Kalcijum i fosfor  – strukturalni minerali cakline. Potrebno je konzumirati obroke sa sirom, jogurtom i ribom jer potiču remineralizaciju.

ORALNI MIKROBIOM I PREHRANA 

Ishrana direktno oblikuje mikrobiom usne duplje. Hrana bogata šećerima povećava broj Streptococcus mutans, dok vlakna, probiotici i polifenoli doprinose zdravijem mikrobiomu. Oralna flora je druga po veličini i jedna od najrazličitijih mikrobioma u ljudskom tijelu, odmah nakon crijevnog mikrobioma. Sastav oralne flore je heterogen i sadrži preko 1.000 različitih bakterijalnih vrsta, virusa, gljiva, helminta, protozoa koji opstaju u međusobnoj ravnoteži, ali i u simbiozi sa domaćinom. Svaka osoba ima kompleks mikroorganizama, i svako nosi svoj individualni mikrobiom koji se razvija tokom cijelog života. Sastav i raznolikost oralnog mikrobioma mogu biti pod uticajem sljedećeg: trajanje trudnoće, način porođaja, dojenje, genetski faktori, oralna higijena, kvalitet i količina pljuvačke, loše navike (duhan, alkohol, stres), ishrana, određeni lijekovi starost i opće zdravlje pojedinca.

Pacijenti iz zapadnoevropskih zemalja često već poznaju ovu vezu jer se više govori o oralnom mikrobiomu u savremenoj medicini i nutricionizmu nego u zemljama Balkana.

Unos probiotskih sojeva osim što utiče na crijevni utiče i na oralni mikrobiom i osim gotovih suplemenata u vidu kapsula, praha ili oribleta prirodni izvori probiotika se nalaze u fermentiranim mliječnim proizvodima (kiselo mlijeko, jogurt, kefir) ali i vrlo snažni izvori su u fermentiranom povrću poput kiselog kupusa i kimčija.

PRAZNIČNI IZAZOVI I ORALNO ZDRAVLJE 

Pojačan unos slatkiša 

Praznici donose kontinuiranu dostupnost kolača, torti, bombona i suhog voća. Suho voće posebno je rizično jer se lijepi za zube i produžava kiselu fazu ispod pH 5,5, u kojoj nastaje demineralizacija. Ograničiti unos ovakve hrane van redovnih obroka odn. deserte i suho voće konzumirati uz glavne obroke u ograničenoj količini i naravno voditi računa o redovnoj oralnoj higijeni.

Alkohol i kokteli 

Alkohol smanjuje protok pljuvačke, isušuje sluznicu i povećava rizik od karijesa i kandidijaze. Praznični kokteli sadrže velike količine dodanog šećera. Izbjegavati prekomjerni unos alkohola a u slučaju konzumacije obavezno unositi dovoljnu količinu obične vode.

Procesuirana i slana hrana 

Industrijski proizvodi, grickalice i masni obroci povećavaju osjećaj žeđi i doprinose suhoći usta, čime se slabi zaštitna funkcija pljuvačke. Pored hidrogeniziranih masti sadrže i velike količine skrivenih šećera. Umjesto procesuirane i slane hrane odlučiti se za orašaste plodove ili na grickalice i krekere iz kućne radinosti na bazi sjemenki i brašna od sjemenki koji mogu biti dobra i kvalitetnija zamjena u kombinaciji sa domaćim namazima i svježim povrćem. Svaka konzumacija hrane pokreće ciklus zakiseljenja koji može trajati 20–40 minuta. Tokom praznika se često gricka gotovo cijeli dan, što ne ostavlja dovoljno vremena za remineralizaciju gleđi.

POREĐENJE PACIJENATA IZ REGIONA I ZAPADNE EVROPE 

• Pacijenti iz BiH i regiona najčešće dolaze bez prethodnog nutricionističkog obrazovanja, često sa već izraženim problemima poput parodontopatije, erozija gleđi ili ponavljanih karijesa.
• Pacijenti iz Austrije, Njemačke, Italije, Danske i drugih razvijenih zemalja već poznaju ulogu makronutrijenata i mikronutrijenata, vode računa o mikrobiomu i dolaze sa formiranim zdravim navikama.
• Kod balkanske populacije i dalje dominira mišljenje da je „stomatolog odgovoran za sve probleme“, dok se mnogo manje govori o ulozi prehrane, sistemske inflamacije i endokrinoloških faktora.

NAUČNO UTEMELJENE PREPORUKE ZA PRAKSU 

1. Ograničiti učestalost unosa slatke hrane, posebno između obroka.
2. Desert konzumirati uz glavni obrok, a ne kao samostalni snack.
3. Povećati unos povrća bogatog vlaknima (celer, šargarepa, kupus) koje podstiče lučenje pljuvačke.
4. Nakon kiselih napitaka (vino, gazirana pića) sačekati najmanje 30 minuta prije pranja zuba.
5. Unositi dovoljno proteina – jaja, riba, mliječni proizvodi, meso, grčki jogurt.
6. Nadoknaditi omega‑3 masne kiseline (plava riba ili suplementi).
7. Hidratacija tjelesna masa x 0,35 ml vode/dan, posebno ako se konzumira alkohol.
8. Redovna higijena: četkanje 2x dnevno, interdentalna higijena i kontrola kod stomatologa.

ZAKLJUČAK 

Veza između prehrane i oralnog zdravlja dobro je naučno utemeljena. Hrana utiče na pH usne duplje, mikrobiom, integritet cakline i upalne procese u gingivi. Praznici dodatno pojačavaju rizike zbog povećanog unosa šećera, alkohola i procesuirane hrane.  Edukacija pacijenata čini ključnu razliku. Dok razvijene zemlje već njeguju kulturu prevencije i nutricionističkog pristupa, u našim krajevima tek se stvara osviještenost o tome koliko prehrana utiče na zdravlje usne duplje.

Zato je multidisciplinarni pristup – nutricionista + stomatolog – najbolji put ka dugoročno zdravim zubima i desnima.